Czy możliwa jest w pełni zielona transformacja przestrzeni galeryjnych? Z jednej strony Unia Europejska wyznacza ambitne cele – neutralność klimatyczną do 2050 roku, coraz bardziej rygorystyczne regulacje dotyczące emisji i efektywności energetycznej. Z drugiej strony, w praktyce realizacja tych założeń w świecie kultury jest niełatwa. Instytucje artystyczne, projektując wystawy i wydarzenia, muszą godzić potrzeby artystyczne, logistykę, komfort widzów oraz ograniczenia infrastrukturalne. W tym kontekście Galeria “Za Szybą” w Świdniku staje się przestrzenią eksperymentu – miejscem, w którym możliwe jest doświadczenie sztuki w duchu odpowiedzialności ekologicznej. Od progu uwagę przykuwa cisza – zamiast typowego wystawienniczego zgiełku panuje spokój, światło łagodnie odbija się od energooszczędnych monitorów i projektorów, a każdy element przestrzeni został zaprojektowany z uważnością i troską o środowisko. Kolekcja NIEMOŻLIWA to nie tylko wystawa, lecz laboratorium myślenia o sztuce, technologii i ekologii. Projekt Miejskiego Ośrodka Kultury w Świdniku pokazuje, że sztuka może być nie tylko estetycznym doświadczeniem, ale też praktyką odpowiedzialności środowiskowej – procesem, który uwzględnia całe spektrum konsekwencji materialnych, energetycznych i społecznych. To miejsce, gdzie twórcy, kuratorzy i odbiorcy spotykają się, by wspólnie zastanowić się, jak kultura może funkcjonować w świecie, w którym każde działanie pozostawia ślad – i jak ten ślad można minimalizować, nie rezygnując z wartości artystycznych i edukacyjnych. Kolekcja NIEMOŻLIWA staje się przestrzenią nie tylko do oglądania, ale do myślenia, eksperymentowania i uczenia się. Pokazuje, że zielona transformacja instytucji kultury nie jest abstrakcyjnym celem, lecz praktyką możliwą do wprowadzania małymi krokami od zaraz.
Jednym z najbardziej charakterystycznych aspektów projektu jest jego hybrydowość. Zamiast powielania drukowanych katalogów i transportowania dzieł, wprowadzono cyfrową rekrutację, publikację materiałów online, transmisje wernisaży z tłumaczeniem na PJM oraz budowę cyfrowego archiwum. Dzięki temu sztuka staje się dostępna dla osób spoza dużych ośrodków miejskich, a jednocześnie ogranicza się zużycie zasobów i emisję CO₂. Dzięki cyfrowym narzędziom każdy wernisaż, każda interakcja z dziełem staje się doświadczeniem, które nie pozostawia niepotrzebnego śladu. Archiwum Kolekcji NIEMOŻLIWEJ jest nie tylko zbiorem dokumentów, lecz przestrzenią, w której wiedza i sztuka cyrkulują bez eksploatowania środowiska. Galeria została doposażona w monitory, projektory i telewizory o niskim poborze energii, wykorzystujące długowieczne źródła światła i tryby Eco, które redukują zużycie energii nawet o 45%. Inteligentne systemy zarządzania obrazem i energią wydłużają żywotność urządzeń, ograniczając ilość odpadów elektronicznych. Dzięki temu technologie stają się sprzymierzeńcem ekologii, a nie dodatkowym obciążeniem dla środowiska.
Wystawa Kolekcja NIEMOŻLIWA to prezentacja młodej, polskiej sztuki współczesnej, w której rzeczywistość jest uchwycona z różnych perspektyw i rejestrowana przez czujne, krytyczne oko. W przestrzeni Galerii “Za Szybą” odwiedzający mogli doświadczyć prac fizycznie, ale równie istotne jest cyfrowe życie wystawy. Dzięki starannie opracowanej dokumentacji online, każdy element ekspozycji: od delikatnego haftu na bawełnie, poprzez serigrafie i rysunki cienkopisem, po gipsowe odlewy rzeźbiarskie i grafiki cyfrowe – jest dostępny w formie cyfrowej, tworząc trwały archiwalny zapis kolekcji. To hybrydowe podejście pozwala na doświadczenie sztuki zarówno w przestrzeni fizycznej, jak i wirtualnej, rozszerzając jej zasięg poza granice miasta. Znaczna część prezentowanych prac koncentruje się na intymnym doświadczeniu cielesności. Ciało funkcjonuje w ich przedstawieniach jako siedlisko marzeń, wspomnień, oczekiwań i traum, aktywne i żywe miejsce, które mówi własnym głosem. Wypowiada się zarówno w kwestiach prywatnych jak i publicznych. Odnosi się do natury, szuka zerwanych połączeń. Współczesna rzeczywistość odciska wyraźne piętno na twórczości młodych artystek i artystów. Wystawa porusza problem wszechobecnej dokumentacji przemocy oraz „wojennego słownika”, który przenika do naszej codzienności. Miasto w Kolekcji NIEMOŻLIWEJ nie jest jedynie tłem wydarzeń, staje się pełnoprawnym aktorem i generatorem znaczeń. W części prac pojawiają się refleksje nad losem architektury modernistycznej oraz nad możliwością przywracania budynkom znaczenia poprzez ich reinterpretację i ponowne wykorzystanie. Inne realizacje budują poetyckie, momentami oniryczne wizje przestrzeni miejskiej, splatając realne zabytki z motywami lokalnego folkloru i wyobraźni. Równolegle artyści eksperymentują z samą percepcją krajobrazu, rozkładają go na fragmenty, upraszczają do rytmu linii i plam barwnych, badając granice rozpoznawalności miejsca. Twórcy i twórczynie udowadniają, że współczesna praktyka artystyczna wymyka się prostym podziałom. Rzemiosło i haptyczność spotykają się tu z narzędziami cyfrowymi, a techniki tradycyjne funkcjonują obok nowych mediów bez hierarchii i napięcia. Wystawa obejmuje zarówno haft na bawełnie, makatki czy serigrafie na tkaninie, jak i malarstwo olejne, pastele oraz drobiazgowe rysunki wykonane cienkopisem i żelopisem. Obok fotografii analogowej pojawiają się współczesne obiekty fotograficzne, instalacje rzeźbiarskie z odlewów gipsowych, plakaty wektorowe, grafiki cyfrowe i sitodruki tworząc wielogłosową, technicznie różnorodną panoramę młodej sztuki.
Istotnym wymiarem projektu jest jego trwanie poza fizyczną przestrzenią galerii. Dzięki cyfrowej odsłonie Kolekcja NIEMOŻLIWA przekracza granice miejsca i czasu – umożliwia śledzenie procesu twórczego, powracanie do poszczególnych prac i uczestnictwo w refleksji nad współczesnością niezależnie od geograficznej lokalizacji odbiorcy. W ten sposób wystawa nie zamyka się wraz z demontażem ekspozycji, lecz funkcjonuje dalej jako żywe archiwum młodego pokolenia, które jest wrażliwe, krytyczne i uważnie reaguje na sygnały płynące z rzeczywistości.
Cykl edukacyjny RE:SET, towarzyszący wystawie Kolekcja NIEMOŻLIWA, był przestrzenią refleksji nad ekologią, odpowiedzialnością materiałową i nowymi technologiami w sztuce. Grupa osób zajmujących się edukacją kulturalną i animacją w lokalnych ośrodkach kultury na Lubelszczyźnie przeszła wspólny proces myślowy dotyczący tego, w jaki sposób wystawa staje się procesem energetycznym i materialnym, pozostawiającym ślad w świecie. Podczas wykładów i warsztatów koncepcyjnych uczestnicy dyskutowali o tym, skąd pochodzą materiały, które wykorzystamy? Czy scenografia może zostać ponownie użyta? Jak zminimalizować ślad węglowy transportu dzieł i sprzętu? Choć zajęcia nie obejmowały pracy warsztatowej w sensie fizycznym, ich siła tkwiła w analizie i projektowaniu wystawy w duchu zrównoważonego rozwoju – od koncepcji po potencjalny cykl życia materiałów.
W programie RE:SET istotne było pokazanie, że zielone kuratorstwo to nie tylko kompensowanie emisji CO₂, lecz świadome myślenie o całym cyklu życia wystawy. Uczestnicy przyglądali się przykładom instytucji stosujących systemowe strategie zrównoważonego rozwoju, takich jak Tate Modern czy ARoS Aarhus Kunstmuseum, a także praktykom artystów, m.in. Olafura Eliassona, których twórczość łączy doświadczenie estetyczne z refleksją nad klimatem i odpowiedzialnością społeczną. Dyskusje i analizy koncepcyjne pozwalały zrozumieć, że każdy wybór: od materiałów po sposób ekspozycji, ma wpływ na środowisko, a sztuka może stać się narzędziem zmiany kulturowej i edukacji ekologicznej. Integralną częścią programu była również refleksja nad materiałami i ich obiegiem. Uczestnicy poznawali zagadnienia związane z mikroplastikiem, alternatywnymi tworzywami (PLA, PHA) oraz praktykami upcyklingu. Analiza koncepcyjna takich rozwiązań pozwalała zrozumieć, jak projektowanie z myślą o biodegradowalności czy ponownym wykorzystaniu materiałów może stać się codzienną praktyką instytucji kultury. Materiał przestaje być „odpadkiem”, staje się nośnikiem wartości, kreatywności i świadomości ekologicznej – to refleksja, która wciąga i inspiruje bez konieczności fizycznej produkcji.
Kolejnym obszarem dyskusji była sztuczna inteligencja w sztuce. Choć temat był oficjalnie określony jako „generatywność i krytyka algorytmiczna”, warsztaty ujawniały szerszy kontekst emocjonalny i etyczny: AI bywa zarówno narzędziem, partnerem twórczym, jak i źródłem kontrowersji. Uczestnicy analizowali przykłady artystów pracujących z AI – od instalacji wykorzystujących różnorodne archiwa po projekty generatywne – i poznawali podstawową terminologię, taką jak dataset, dane treningowe, fair use czy opt‑out. Dyskusje obejmowały także kwestie autorstwa, współautorstwa, odpowiedzialności twórcy oraz materialności dzieła powstałego przy użyciu modeli AI. Zajęcia zachęcały do refleksji nad świadomym i krytycznym wykorzystaniem technologii, nie jako kopiowania gotowych rozwiązań, lecz jako narzędzia twórczego i eksperymentalnego. Kultura i technologia pozostają ze sobą w ścisłym związku nie tylko ze względu na wytwarzania i przetwarzanie treści audiowizualnych ale także na poziomie pracy z informacją. Kultura w erze danych, bezpieczeństwo informacji i cyfrowe kompetencje odbiorców to bardzo aktywny obecnie obszar rozważań. Cyfrowa transformacja redefiniuje sposoby tworzenia, udostępniania i interpretowania kultury, ale niesie ze sobą wyzwania związane z prywatnością, bezpieczeństwem i etyką danych. Uczestnicy spotkań RE:SETowych analizowali mechanizmy algorytmiczne, uprzedzenia systemowe, zjawiska deepfake’ów i dezinformacji, a także potencjalne korzyści płynące z narzędzi cyfrowych. Spotkania były przestrzenią wymiany doświadczeń, krytycznej refleksji oraz wypracowywania rozwiązań wspierających odpowiedzialne i etyczne funkcjonowanie instytucji kultury w cyfrowym środowisku. Opowieść wspierało przekonanie, że w trudnych czasach polaryzacji społecznej kultura pełni rolę infrastruktury bezpieczeństwa, wzmacnia zdolność wspólnoty do krytycznego myślenia, rozpoznawania manipulacji i odbudowywania pola znaczeń.
Kolekcja NIEMOŻLIWA pokazuje, że ekologiczne myślenie może przenikać każdy aspekt instytucji kultury: od programów edukacyjnych, przez wybory technologiczne, komunikację i archiwizację, po relacje z lokalną społecznością. Wystawa staje się procesem społecznym, logistycznym i energetycznym, w którym każda osoba uczestnicząca, artystyczna i kuratorska jest świadoma swojego wpływu na środowisko. Dzięki temu projekt nie jest tylko prezentacją młodej sztuki. Staje się laboratorium zielonej transformacji instytucji kultury, pokazującym, jak można w spójny sposób łączyć sztukę, edukację, technologię i odpowiedzialność środowiskową. To miejsce, w którym odwiedzający, uczestnicy warsztatów i kuratorzy doświadczają, że kreatywność i zrównoważony rozwój mogą iść w parze, a sztuka współczesna kształtuje postawy i wyobrażenia o odpowiedzialności wobec świata.
autor tekstu: Marta Ryczkowska
treść artykułu do pobrania: PRACA PODSUMOWUJĄCA – Galeria za Szybą: „KOLEKCJA NIEMOŻLIWA”
MIEJSKI OŚRODEK KULTURY W ŚWIDNIKU REALIZUJE PRZEDSIĘWZIĘCIE GALERIA ZA SZYBA: KOLEKCJA NIEMOŻLIWA W RAMACH KRAJOWEGO PLANU ODBUDOWY I ZWIĘKSZENIA ODPORNOŚCI KPO, W KOMPONENCIE „ODPORNOŚĆ I KONKURENCYJNOŚĆ GOSPODARKI” JAKO INWESTYCJA A2.5.1. „PROGRAM WSPIERANIA DZIAŁALNOŚCI PODMIOTÓW SEKTORA KULTURY I PRZEMYSŁÓW KREATYWNYCH NA RZECZ STYMULOWANIA ICH ROZWOJU”.
WARTOŚĆ CAŁKOWITA PROJEKTU: 126 006,44 ZŁ
DOFINANSOWANIE W KPO: 90 060,00 ZŁ
Artykuł przeczytano 136 razy
Last modified: 10 marca, 2026
